Prof. Dr. Ahmet Temel hocam\u0131z, F\u0131k\u0131h ve F\u0131k\u0131h Usul\u00fcnde Kurucu Metinler ba\u015fl\u0131kl\u0131 derste \u0130mam M\u00e2lik\u2019in el-Muvattaadl\u0131 eserini; v\u00fccuda geli\u015finden M\u00e2lik\u00ee mezhebinin te\u015fekk\u00fcl\u00fcne uzanan tarih\u00ee ve ilm\u00ee s\u00fcre\u00e7, erken d\u00f6nem f\u0131k\u0131h d\u00fc\u015f\u00fcncesinin geli\u015fimi, eserin etkilendi\u011fi ve etkiledi\u011fi ilm\u00ee \u00e7evreler ile sonraki d\u00f6nemlerde etraf\u0131nda \u015fekillenen yorum, ele\u015ftiri ve reddiyeler \u00e7er\u00e7evesinde ele ald\u0131.<\/p>\n\n\n\n
F\u0131k\u0131h ilminin te\u015fekk\u00fcl s\u00fcreci, Hz. Peygamber d\u00f6nemindeki i\u00e7tihat faaliyetlerinden ba\u015flayarak sahabe ve t\u00e2bi\u00een nesilleri boyunca geli\u015fen ilm\u00ee birikime dayanmaktad\u0131r. Hz. Peygamber\u2019in vefat\u0131n\u0131n ard\u0131ndan din\u00ee bilginin otoritesi ve f\u0131kh\u00ee h\u00fck\u00fcmlerin hangi kaynaklara dayanarak temellendirilece\u011fi meselesi, erken d\u00f6nem f\u0131k\u0131h d\u00fc\u015f\u00fcncesinin temel tart\u0131\u015fmalar\u0131ndan birini olu\u015fturmu\u015ftur. Bu s\u00fcre\u00e7te ehl-i rey ve ehl-i hadis olarak belirginle\u015fen iki yakla\u015f\u0131m, birbirinden b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ba\u011f\u0131ms\u0131z ilm\u00ee gelenekler meydana getirmemi\u015f; rivayet ve i\u00e7tihad\u0131n bilgi de\u011feri konusunda farkl\u0131 usuller geli\u015ftirmi\u015ftir. Ehl-i rey, delile dayanan, sistematik ve tutarl\u0131 bir y\u00f6ntemle elde edilen zann\u00ee bilginin din\u00ee hayat\u0131 d\u00fczenlemedeki de\u011ferini esas al\u0131rken ehl-i hadis, Hz. Peygamber\u2019in s\u00f6z ve fiilleri ile sahabe neslinden aktar\u0131lan rivayetlerin g\u00fcvenilir bi\u00e7imde muhafaza edilmesine \u00f6ncelik vermi\u015ftir. Bununla birlikte her iki yakla\u015f\u0131m da rivayet ve reyi farkl\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fclerde kullanm\u0131\u015f, aralar\u0131ndaki ilm\u00ee etkile\u015fim f\u0131kh\u00ee bilginin geli\u015fmesine katk\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
K\u00fbfe\u2019de Abdullah b. Mes\u2018\u00fbd\u2019dan \u0130mam Eb\u00fb Han\u00eefe\u2019ye uzanan ilm\u00ee gelenek ile Medine’de Zeyd b. S\u00e2bit, Abdullah b. \u00d6mer ve t\u00e2bi\u00een fakihleri \u00fczerinden geli\u015fen birikim, hicr\u00ee ikinci as\u0131rda f\u0131k\u0131h d\u00fc\u015f\u00fcncesinin iki \u00f6nemli merkezini olu\u015fturmu\u015ftur. \u0130mam Eb\u00fb Han\u00eefe\u2019nin \u00f6\u011frencisi \u0130mam Muhammed e\u015f-\u015eeyb\u00e2n\u00ee\u2019nin Medine\u2019de \u0130mam M\u00e2lik\u2019ten el-Muvatta\u2019y\u0131 rivayet etmesi, ard\u0131ndan el-Hucce al\u00e2 Ehli\u2019l-Med\u00eene adl\u0131 eserinde Medine f\u0131kh\u0131na y\u00f6nelik ele\u015ftiriler geli\u015ftirmesi, bu iki ilm\u00ee \u00e7evre aras\u0131ndaki etkile\u015fimin \u00f6nemli \u00f6rneklerindendir. \u0130mam Muhammed\u2019in \u0130mam \u015e\u00e2fi\u00ee, \u0130mam \u015e\u00e2fi\u00ee\u2019nin de Ahmed b. Hanbel \u00fczerindeki etkisi, erken d\u00f6nem f\u0131k\u0131h birikiminin mezhepler aras\u0131nda nas\u0131l aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve geli\u015fti\u011fini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130mam M\u00e2lik\u2019in el-Muvatta\u2019s\u0131, hadis rivayetlerini f\u0131k\u0131h bablar\u0131na g\u00f6re tertip eden yap\u0131s\u0131yla yaln\u0131zca bir hadis kitab\u0131 de\u011fil, erken d\u00f6nem f\u0131kh\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcncenin ve h\u00fck\u00fcm \u00fcretme faaliyetinin izlerini ta\u015f\u0131yan kurucu bir metindir. Eserde f\u0131kh\u00ee meselelerin yan\u0131 s\u0131ra itikad\u00ee ve ahl\u00e2k\u00ee konular\u0131n da rivayetler \u00fczerinden temellendirilmesi, \u0130mam M\u00e2lik\u2019in ilm\u00ee yakla\u015f\u0131m\u0131nda asar\u0131n merkez\u00ee yerini g\u00f6stermektedir. \u00dczerinden ge\u00e7ilerek yol h\u00e2line gelmi\u015f g\u00fczerg\u00e2h anlam\u0131yla ili\u015fkilendirilen Muvatta ismi, Medine’de kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f ve uygulama alan\u0131 bulmu\u015f rivayetlerle amel-i ehl-i Medine aras\u0131ndaki ili\u015fkiye de i\u015faret etmektedir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130mam M\u00e2lik’in f\u0131k\u0131h anlay\u0131\u015f\u0131nda \u00f6nemli bir yere sahip olan amel-i ehl-i Medine, Hz. Peygamber ve sahabe d\u00f6neminden itibaren nesiller boyunca aktar\u0131lan uygulamalar\u0131n ilm\u00ee otoritesine dayanmaktad\u0131r. Medine’de s\u00fcreklilik kazanan bu uygulamalar\u0131n di\u011fer \u015fehirler i\u00e7in de referans te\u015fkil etmesi gerekti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi, \u0130mam M\u00e2lik’in Leys b. Sa\u2018d\u2019a g\u00f6nderdi\u011fi mektupta a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fclmektedir. Mektupta yer alan \u201c\u0130nnema’n-n\u00e2su tebeun li-ehli’l-Medine\u201d ifadesi, \u201c\u0130nsanlar Medine ehline t\u00e2bidir\/t\u00e2bi olmal\u0131d\u0131r.\u201d anlam\u0131na gelmekte ve Medine ehlinin ilm\u00ee birikimi ile uygulamalar\u0131n\u0131n di\u011fer \u0130slam beldeleri i\u00e7in ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 otoriteyi vurgulamaktad\u0131r. Bununla birlikte Leys b. Sa\u2019d, \u0130mam \u015e\u00e2fi\u00ee ve \u0130mam Muhammed e\u015f-\u015eeyb\u00e2n\u00ee, Medine ehlinin amelinin her meselede yeknesak bir uygulamay\u0131 temsil etmedi\u011fi ve baz\u0131 uygulamalar\u0131n Hz. Peygamber d\u00f6nemine kadar uzanan kesintisiz bir gelene\u011fe dayanmad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde ele\u015ftiriler geli\u015ftirmi\u015ftir. Bu tart\u0131\u015fmalar, bir uygulaman\u0131n tarih\u00ee s\u00fcreklili\u011fi ile f\u0131kh\u00ee h\u00fck\u00fcmlerin temellendirilmesindeki epistemolojik de\u011feri aras\u0131ndaki ili\u015fkinin erken d\u00f6nemden itibaren sorguland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n
el-Muvatta\u2019n\u0131n te\u015fekk\u00fcl s\u00fcrecinde ilm\u00ee otorite ile siyas\u00ee otorite aras\u0131ndaki ili\u015fki de \u00f6nemli bir yer tutmaktad\u0131r. \u0130bn\u00fc’l-Mukaffa\u2019n\u0131n farkl\u0131 \u0130slam beldelerindeki hukuk\u00ee uygulamalar\u0131 standartla\u015ft\u0131rmak amac\u0131yla hukuk\u00ee farkl\u0131l\u0131klar\u0131 tek bir metin etraf\u0131nda toplama teklifi ve Abb\u00e2s\u00ee Halifesi Eb\u00fb Ca\u2018fer el-Mans\u00fbr\u2019un \u0130mam M\u00e2lik’ten b\u00fct\u00fcn \u0130slam beldelerinde hukuk\u00ee kaynak olarak kabul edilecek bir eser haz\u0131rlamas\u0131n\u0131 istedi\u011fine ili\u015fkin rivayetler, bu ili\u015fkinin tarih\u00ee arka plan\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Ancak \u0130mam M\u00e2lik\u2019in farkl\u0131 \u015fehirlerde farkl\u0131 hukuk\u00ee uygulamalar\u0131n yerle\u015fti\u011fini ve tek bir metnin b\u00fct\u00fcn \u015fehirlere ba\u011flay\u0131c\u0131 olarak dayat\u0131lmas\u0131n\u0131n do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmesi, Medine ehlinin ilm\u00ee birikiminin di\u011fer \u015fehirler i\u00e7in de referans te\u015fkil etmesi gerekti\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde bir \u00e7eli\u015fki olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu farkl\u0131 tutum, \u0130mam M\u00e2lik\u2019in zaman i\u00e7erisinde kanaatini de\u011fi\u015ftirmi\u015f olabilece\u011fi veya kendi eseri de olsa herhangi bir metnin siyas\u00ee otorite eliyle tek otorite h\u00e2line getirilmesinin sak\u0131ncalar\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f olabilece\u011fi \u015feklinde iki ihtimal \u00fczerinden a\u00e7\u0131klanabilir. \u0130kinci ihtimal do\u011frultusunda \u0130mam M\u00e2lik\u2019in, Medine ehlinin ilm\u00ee birikiminin di\u011fer \u015fehirler taraf\u0131ndan kabul edilmesi gerekti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesini s\u00fcrd\u00fcrmekle birlikte, bunun siyas\u00ee g\u00fc\u00e7 yoluyla de\u011fil, ilm\u00ee ikna ve kabul yoluyla ger\u00e7ekle\u015fmesini do\u011fru buldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. el-Muvatta\u2019n\u0131n sonraki d\u00f6nemlerde \u0130mam M\u00e2lik\u2019in \u00f6\u011frencileri ve onlar\u0131n \u00f6\u011frencileri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla geni\u015f bir co\u011frafyada yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 ve zamanla M\u00e2lik\u00ee mezhebinin te\u015fekk\u00fcl\u00fcne zemin haz\u0131rlamas\u0131, eserin ilm\u00ee otoritesinin geli\u015fimini de g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n
el-Muvatta\u2019n\u0131n farkl\u0131 raviler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla aktar\u0131lmas\u0131, kurucu metinlerin sonraki d\u00f6nemlerdeki yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleyen ilm\u00ee ve tarih\u00ee \u015fartlar bak\u0131m\u0131ndan da \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Yahy\u00e2 b. Yahy\u00e2 el-Leys\u00ee rivayetinin \u00f6zellikle End\u00fcl\u00fcs\u2019te yayg\u0131nl\u0131k kazanmas\u0131 ve zamanla eserin en \u00e7ok tan\u0131nan rivayetlerinden biri h\u00e2line gelmesi, metinlerin dola\u015f\u0131m\u0131nda ilm\u00ee silsilelerin yan\u0131 s\u0131ra siyas\u00ee ve kurumsal \u015fartlar\u0131n da etkili oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. \u0130mam Muhammed e\u015f-\u015eeyb\u00e2n\u00ee\u2019nin rivayetiyle yap\u0131lan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar ise ayn\u0131 metnin farkl\u0131 ilm\u00ee gelenekler i\u00e7erisinde nas\u0131l yorumland\u0131\u011f\u0131n\u0131 takip etmeye imk\u00e2n sa\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Derste el-Muvatta\u2019dan se\u00e7ilen meclis muhayyerli\u011fi meselesi, rivayetlerin yorumlanmas\u0131 ile f\u0131kh\u00ee h\u00fck\u00fcmlerin te\u015fekk\u00fcl\u00fc aras\u0131ndaki ili\u015fkinin somut bir \u00f6rne\u011fini olu\u015fturmu\u015ftur. Al\u0131c\u0131 ve sat\u0131c\u0131n\u0131n birbirlerinden ayr\u0131l\u0131ncaya kadar muhayyer olduklar\u0131n\u0131 bildiren rivayet, akdin hangi a\u015famada ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131k kazanaca\u011f\u0131 konusunda farkl\u0131 yorumlara kaynakl\u0131k etmi\u015ftir. Rivayetin zahir\u00ee anlam\u0131, taraflar\u0131n akit meclisinden fiilen ayr\u0131lmalar\u0131na kadar muhayyerli\u011fin devam etti\u011fine i\u015faret ederken \u0130mam M\u00e2lik ve Hanef\u00ee fakihler, ayr\u0131lmay\u0131 s\u00f6zl\u00fc m\u00fczakerenin sona ermesi ve icap ile kabul\u00fcn tamamlanmas\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde yorumlam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece ayn\u0131 rivayet, farkl\u0131 metodolojik yakla\u015f\u0131mlar do\u011frultusunda farkl\u0131 f\u0131kh\u00ee h\u00fck\u00fcmlere dayanak te\u015fkil etmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130mam M\u00e2lik\u2019in el-Muvatta\u2019da meclis muhayyerli\u011fiyle ilgili rivayeti nakletmesine ra\u011fmen Medine\u2019de bu y\u00f6nde bilinen ve uygulanan bir amelin bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmesi, sonraki d\u00f6nemlerde \u00f6nemli tart\u0131\u015fmalara yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u0130mam Muhammed e\u015f-\u015eeyb\u00e2n\u00ee, \u0130br\u00e2him en-Neha\u00ee\u2019den aktard\u0131\u011f\u0131 yorum do\u011frultusunda ayr\u0131lmay\u0131 s\u00f6zden ayr\u0131lma olarak a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f ve bu yakla\u015f\u0131m\u0131n Eb\u00fb Han\u00eefe ile Hanef\u00ee fakihlerin genel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc oldu\u011funu belirtmi\u015ftir. el-M\u00fcdevvene\u2019de \u0130mam M\u00e2lik\u2019in sat\u0131m akdinin s\u00f6zle tamamland\u0131\u011f\u0131 ve icap ile kabul\u00fcn ard\u0131ndan ba\u011flay\u0131c\u0131 h\u00e2le geldi\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, mezhep i\u00e7erisinde yerle\u015fik bir f\u0131kh\u00ee h\u00fck\u00fcm olarak kar\u015f\u0131l\u0131k bulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n
\u0130bn Abdilberr ise el-\u0130stizk\u00e2r adl\u0131 eserinde, Abdullah b. \u00d6mer, Sa\u00eed b. M\u00fcseyyeb, \u0130bn \u015eih\u00e2b ez-Z\u00fchr\u00ee ve \u0130bn Eb\u00fb Zi\u2019b gibi Medineli \u00e2limlerin meclis muhayyerli\u011fine ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015flerinden hareketle bu meselede Medine ehlinin ittifak\u0131ndan s\u00f6z edilemeyece\u011fini savunmu\u015ftur. Rivayetin zahir\u00ee anlam\u0131 ile Medine amelinin otoritesi aras\u0131ndaki bu tart\u0131\u015fma, ayn\u0131 ilm\u00ee gelenek i\u00e7erisinde dahi farkl\u0131 yorumlar\u0131n ve ele\u015ftirilerin geli\u015febildi\u011fini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n
Daha sonraki d\u00f6nemlerde el-Hid\u00e2ye ve el-Bey\u00e2n ve’t-Tahs\u00eel gibi eserlerde meselenin yeniden de\u011ferlendirilmesi, erken d\u00f6nemdeki bir rivayet tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n mezheplerin yerle\u015fik h\u00fck\u00fcmleri i\u00e7erisinde nas\u0131l kar\u015f\u0131l\u0131k buldu\u011funu ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r.
el-Muvatta etraf\u0131nda \u015fekillenen bu ilm\u00ee s\u00fcre\u00e7, kurucu metinlerin yaln\u0131zca ortaya \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 d\u00f6nemin bilgi birikimini muhafaza eden eserler olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; farkl\u0131 ilm\u00ee \u00e7evrelerle kurduklar\u0131 ili\u015fki, sonraki nesiller \u00fczerindeki etkileri ve etraflar\u0131nda geli\u015fen ele\u015ftiri, reddiye ve yorumlarla bir gelene\u011fin te\u015fekk\u00fcl\u00fcne zemin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. F\u0131k\u0131h d\u00fc\u015f\u00fcncesinin tarih\u00ee geli\u015fiminde ele\u015ftiri ve ihtilaf, ilm\u00ee birikimi kesintiye u\u011fratan de\u011fil, bilginin yeniden de\u011ferlendirilmesini, y\u00f6ntemlerin geli\u015fmesini ve f\u0131kh\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015flerin daha sistematik h\u00e2le gelmesini sa\u011flayan temel unsurlar aras\u0131nda yer almaktad\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Prof. Dr. Ahmet Temel hocam\u0131z, F\u0131k\u0131h ve F\u0131k\u0131h Usul\u00fcnde Kurucu Metinler ba\u015fl\u0131kl\u0131 derste \u0130mam M\u00e2lik\u2019in el-Muvattaadl\u0131 eserini; v\u00fccuda geli\u015finden M\u00e2lik\u00ee mezhebinin te\u015fekk\u00fcl\u00fcne uzanan tarih\u00ee ve ilm\u00ee s\u00fcre\u00e7, erken d\u00f6nem f\u0131k\u0131h d\u00fc\u015f\u00fcncesinin geli\u015fimi, eserin etkilendi\u011fi ve etkiledi\u011fi ilm\u00ee \u00e7evreler ile sonraki d\u00f6nemlerde etraf\u0131nda \u015fekillenen yorum, ele\u015ftiri ve reddiyeler \u00e7er\u00e7evesinde ele ald\u0131. F\u0131k\u0131h ilminin te\u015fekk\u00fcl s\u00fcreci, Hz. … <\/p>\n