Analitik Tefsir Okumaları’nda Dr. Halil Şimşek hocamızla, önceki derslerde Mukātil b. Süleyman’ın tefsirinden okuduğumuz Kalem sûresine bu kez Taberî’nin Câmiu’l-beyân’ıyla döndük. Aynı âyetleri farklı bir müfessirden okurken Taberî’nin rivayetleri nasıl sıraladığına, hangi yorumları tercih ettiğine ve bu tercihleri nasıl gerekçelendirdiğine baktık. Hocamız, Taberî’nin yöntemini anlamak için aktardığı rivayetler kadar dile ve bağlama ilişkin değerlendirmelerine de dikkat etmek gerektiğini vurguladı.
Bu fark, sûrenin başındaki “nûn” ve “kalem” yorumlarında belirginleşti. Taberî, “nûn” hakkında farklı görüşleri açık bir tercihte bulunmadan aktarırken âyette yemin edilen kalemin kaderi yazan kalem olduğu görüşünü benimsiyor ve bu tercihini rivayetlerle destekliyor. Hocamız, bu rivayetleri incelerken bir haberin kime nispet edildiği, nasıl aktarıldığı ve içeriğinin nasıl değerlendirilebileceği sorularını birbirinden ayırmanın önemine değindi.
Kalemin yaratılması ve kaderi yazması hakkındaki rivayetler, kader fikrinin insanın anlam ve açıklama arayışında nasıl bir işlev görebileceğini konuşmaya da vesile oldu. Hocamız, meselenin kelâmî boyutuna girmeden, bu fikrin farklı yaratılış anlatılarında nasıl yer bulduğuna Enûma Eliş ve Hesiodos’un Theogonia’sı üzerinden değindi. Bu karşılaştırma, tefsirde aktarılan anlatıların, onları aktaran insanların dünyayı nasıl tasavvur ettiklerine dair neler söyleyebileceği sorusunu gündeme getirdi.
İlk âyetteki “ve mâ yesturûn” ifadesine döndüğümüzde, aynı ibarenin iki tefsirde nasıl farklılaştığını gördük. Mukātil ifadeyi meleklerin yazdıklarıyla ilişkilendirirken Taberî, insanların yazdıklarını veya yazma eylemlerini işaret ettiğini düşünüyor. Hocamız, bu okumanın bir soruyu açık bıraktığını belirtti: Kaderi yazan kalem ile hemen ardından sözü edilen insanların yazması arasında nasıl bir bağ kurulabilir?
Sûrenin devamında, Hz. Peygamber’e yöneltilen ithamlara verilen cevap, ona vaat edilen ecir ve yüce ahlâkına ilişkin vurgu birlikte okundu. Taberî’nin bu ahlâkı Kur’an ve İslâm’la ilişkilendiren yorumunu ele alan hocamız, sûrenin erken nüzûl bağlamı dikkate alındığında âyetin Hz. Peygamber’in vahiyden önce de tanınan karakterine ve güvenilirliğine işaret ediyor olabileceğini ifade etti. Hz. Âişe’nin “Onun ahlâkı Kur’an’dı” sözü de bu vesileyle şu soruyu gündeme getirdi: Rivayet başından beri bu âyetle bağlantılı mıydı, yoksa bu bağı râvi veya müfessir mi kurdu?
Mukātil’den sonra Taberî’yle aynı âyetlere dönmek, ilk okumada fark etmediğimiz bazı soruları da görmemize vesile oldu. Bir müfessirin hangi rivayetleri yan yana getirdiğine, nerede bir görüşü tercih ettiğine ve nerede soruyu açık bıraktığına bakmak, yorumun nasıl şekillendiğini anlamamıza yardımcı olabilir.