Prof. Dr. Mehmet Görmez hocamız, İslâm Düşüncesinde Rahmânî Ahlâk Tasavvuru dersinde İlâhî isimlerle insanın nasıl bir ahlâk ilişkisi kurması gerektiğini ve bu isimlerin insan ahlakında tezahür biçimlerine ele alarak şu hususlara değindi:
- Her ilâhî isim aynı yoldan bir ahlâka dönüşmez. Rahmân ve Kerîm isimlerinden merhamet ve cömertlik gibi erdemlere ulaşmak mümkündür. Fakat Cebbâr, Mütekebbir ve Hâlık gibi isimlerin insan hayatındaki karşılıklarını aynı biçimde düşünmek doğru değildir. Bu sebeple öncelikle insanın her bir ilâhî isimle nasıl bir ilişki kurması gerektiği üzerinde durulmalıdır.
- İlâhî isimlerle kurulan ilişkinin birinci boyutu erdem kazanmaktır. İnsan, her ismin kendisine düşen nasibi ölçüsünde güzel bir ahlâk ve meziyet kazanır.
- İkinci boyut, kulluk bilinci ve insanın kendi sınırlarını tanımasıdır. Allah Teâlâ’nın isimlerinde tecelli eden mutlak kemal, insanın kendi aczini, haddini ve sınırlarını fark etmesini sağlar. Allah Ehad ve Samed’dir; insan ise O’na muhtaç bir kuldur. Bu sebeple insan için Samed değil, Abdüssamed olmak söz konusudur. Mütekebbir ismi de insana büyüklük taslamayı değil, tevazuyu ve kulluk bilincini hatırlatır.
- Üçüncü boyut ise emanet ve sorumluluk ilişkisidir. İlâhî isimler insana birtakım imkân ve kabiliyetlerin yanı sıra bunları nasıl kullanacağına ilişkin sorumluluklar da yükler. Allah’ın Rezzâk oluşu, insanın rızkı adaletle paylaşma sorumluluğunu; Semî ve Basîr oluşu ise insanın söz ve davranışlarının ilâhî gözetim altında bulunduğunun bilincini beraberinde getirir.
- Bu üçlü ayrım gözetilmediğinde ilâhî isimler yanlış anlaşılabilir. Kahhâr ismini bilen insanın kahredici, Mütekebbir ismini bilen insanın kibirli olması gerektiği düşünülemez. Zira ilâhî kemalin insandaki karşılığı bazen bir erdem kazanmak, bazen de bir iddiadan vazgeçmektir.
- Esmâ-i Hüsnâ’dan ahlâkî sonuçlar çıkarırken her ismin sübûtu, Kur’an ve Sünnet’te geçtiği bağlam, dil bakımından anlamı ve işaret ettiği ilâhî kemal birlikte değerlendirilmelidir. Bunun yanında tenzih boyutu; ismin ortaya koyduğu ahlâkî delil, nebevî örneklik, insana kazandırdığı erdem ve sorumluluklar, yanlış uygulamaları meşrulaştırmamak için gözetilmesi gereken sınırlar ve bu ahlâkın aile, siyaset ve iktisat gibi alanlardaki kurumsal karşılıkları da dikkate alınmalıdır.
- Allah ismi, hiçbir sınırlı varlığı mutlaklaştırmamayı ve insanın hayatındaki nihai yönelişin Allah’a olduğunu hatırlatır. Bu isim, insanın varoluşunun anlamını Allah’ta bulmasını ve O’ndan başka hiçbir varlığı mutlak kabul etmemesini gerektirir.
- Rahmân ve Rahîm isimleri, merhametin yalnızca bireysel bir erdem değil, varlık ve kâinatın üzerine bina edildiği temel bir ilke olduğunu gösterir. İnsanı da bütün varlığa karşı merhametli olmaya davet eder.
- Melik ismi, mülkün gerçek sahibinin Allah olduğunu ve insanın elindeki bütün imkânların birer emanet niteliği taşıdığını öğretir. Bu bakımdan yönetim de bir emanettir; sınırlarını tanımayan mülk ve iktidar, adalet ve emanet anlayışından uzaklaşır.
- Kuddûs ismi, mutlak kutsiyetin yalnızca Allah’a ait olduğunu hatırlatır. Böylece insan, kutsiyet kaynağını Allah’tan almayan kabulleri ve hurafeleri sorgulama imkânı bulur.
- Selâm ismi, insanın hem iç hem de dış barışa katkı sunmasını, çevresine güven vermesini ve barışın imkânlarını çoğaltmasını gerektirir. Mü’min ismi güvenilir olmayı; Müheymin ismi ise koruma sorumluluğunu hatırlatır. Ancak burada himaye, tahakküme dönüştürülmemelidir.
- Azîz ismi, izzetin güç gösterisinde değil, güç karşısında hakikatten vazgeçmemekte olduğunu gösterir. Cebbâr ismi ise insanın ilâhî kudret karşısında haddini bilmesini hatırlatırken yaraları sarma anlamıyla müminin başkalarının yaralarını onarma sorumluluğuna da işaret eder. Mütekebbir isminin insana düşen karşılığı ise kibirden arınmaktır.
- Hâlık, Bârî, Musavvir ve Fâtır isimleri, insanın yaratıcı olmadığını, yaratılmış ve emanet taşıyan bir varlık olduğunu hatırlatır. Gaffâr ve Gafûr isimleri kusur avcılığından vazgeçmeyi, bağışlayıcı ve onarıcı olmayı; Kahhâr ismi ise mutlak hâkimiyet iddiasından uzaklaşmayı gerektirir. Zorbalığı meşrulaştırmak için bu isme sığınmak, ilâhî ismin anlamını tahrif etmektir.
- Vehhâb ismi karşılık beklemeden vermeyi, Rezzâk ismi rızık endişesinden kurtulmayı ve geçim imkânlarına ulaşmak için gayret etmeyi öğretir. Fettâh ismi hayırlı imkânların açılmasına katkıda bulunmayı, hayra anahtar ve şerre engel olmayı; Alîm ismi ise ilme yönelmeyi, bilgiyi paylaşmayı ve bilmediğini kabul etmeyi gerektirir.
- Kâbıd ve Bâsıt isimleri, darlıkta dayanışmayı ve bollukta paylaşmayı; Hâfıd ve Râfi isimleri ise toplumsal statü ve makamlara aldanmamayı hatırlatır. Muiz ve Müzil isimleri, izzetin makam ve servette değil Allah’ta aranması gerektiğine işaret eder.
- Semî ve Basîr isimleri, insanın söylediği her sözün ve yaptığı her işin Allah’ın bilgisi ve gözetimi altında olduğunu hatırlatır. Bu isimlerin insandaki ahlâkî karşılığı her şeyi işitmek ve görmek iddiası değil; basiret sahibi olmak, varlık ve kâinattaki ilâhî ayetleri fark edebilmektir.
- Hakem ve Adl isimleri hakkı sahibine vermeyi ve adaletten ayrılmamayı; Latîf ve Habîr isimleri bilgi sahibi olmadan hüküm vermemeyi, incelikli ve lütufkâr davranmayı gerektirir. Halîm ismi ise öfkeden uzak durmayı, yumuşak huylu olmayı ve öfkesini kontrol edebilmeyi öğretir.
- Azîm, Aliyy ve Kebîr isimleri insanın kendi sınırlılığını ve haddini bilmesini, kendisini büyütmek için başkasını küçültmekten kaçınmasını gerektirir. Şekûr ismi ise şükretmenin yanı sıra emeği takdir etmeyi ve hiçbir şeyi değersiz görmemeyi hatırlatır.
- Hafîz ve Mukît isimleri emaneti koruma ve şartları gözetme sorumluluğunu; Hasîb ve Rakîb isimleri ise insanın kendisini muhasebeye çekmesini, murakabe bilinciyle hareket etmesini ve kendisine verilen her yetkinin hesabını vereceğini bilmesini gerektirir.
- Celîl, Kerîm ve Mücîb isimleri cömert ve erdemli bir hayatı, ihtiyaçlara karşılık vermeyi ve davetlere icabet etmeyi; Vâsi ismi gönlü ve ufku geniş tutmayı, kişinin kendi anlayışını hakikatin yerine koymamasını; Hakîm ismi ise her işi hikmetle ve yerli yerinde yapmayı öğretir.
- Vedûd ismi, iyiliği sevgiyle yapmayı, sevgiyi sahiplenmeye ve baskıya dönüştürmemeyi; Mecîd ve Mâcid isimleri cömert ve erdemli bir hayatı tercih etmeyi gerektirir. Bâis ismi ise diriliş ve hesap bilincinin yanı sıra tükenmiş insan için yeniden başlama imkânı sunmayı hatırlatır. Şehîd ve Hak isimleri de hakikate sadakati ve çıkar uğruna haktan ayrılmamayı gerektirir.