Prof. Dr. Ahmet Temel hocamız, Fıkıh ve Fıkıh Usulünde Kurucu Metinler başlıklı derste İmam Mâlik’in el-Muvattaadlı eserini; vücuda gelişinden Mâlikî mezhebinin teşekkülüne uzanan tarihî ve ilmî süreç, erken dönem fıkıh düşüncesinin gelişimi, eserin etkilendiği ve etkilediği ilmî çevreler ile sonraki dönemlerde etrafında şekillenen yorum, eleştiri ve reddiyeler çerçevesinde ele aldı.
Fıkıh ilminin teşekkül süreci, Hz. Peygamber dönemindeki içtihat faaliyetlerinden başlayarak sahabe ve tâbiîn nesilleri boyunca gelişen ilmî birikime dayanmaktadır. Hz. Peygamber’in vefatının ardından dinî bilginin otoritesi ve fıkhî hükümlerin hangi kaynaklara dayanarak temellendirileceği meselesi, erken dönem fıkıh düşüncesinin temel tartışmalarından birini oluşturmuştur. Bu süreçte ehl-i rey ve ehl-i hadis olarak belirginleşen iki yaklaşım, birbirinden bütünüyle bağımsız ilmî gelenekler meydana getirmemiş; rivayet ve içtihadın bilgi değeri konusunda farklı usuller geliştirmiştir. Ehl-i rey, delile dayanan, sistematik ve tutarlı bir yöntemle elde edilen zannî bilginin dinî hayatı düzenlemedeki değerini esas alırken ehl-i hadis, Hz. Peygamber’in söz ve fiilleri ile sahabe neslinden aktarılan rivayetlerin güvenilir biçimde muhafaza edilmesine öncelik vermiştir. Bununla birlikte her iki yaklaşım da rivayet ve reyi farklı ölçülerde kullanmış, aralarındaki ilmî etkileşim fıkhî bilginin gelişmesine katkı sağlamıştır.
Kûfe’de Abdullah b. Mes‘ûd’dan İmam Ebû Hanîfe’ye uzanan ilmî gelenek ile Medine’de Zeyd b. Sâbit, Abdullah b. Ömer ve tâbiîn fakihleri üzerinden gelişen birikim, hicrî ikinci asırda fıkıh düşüncesinin iki önemli merkezini oluşturmuştur. İmam Ebû Hanîfe’nin öğrencisi İmam Muhammed eş-Şeybânî’nin Medine’de İmam Mâlik’ten el-Muvatta’yı rivayet etmesi, ardından el-Hucce alâ Ehli’l-Medîne adlı eserinde Medine fıkhına yönelik eleştiriler geliştirmesi, bu iki ilmî çevre arasındaki etkileşimin önemli örneklerindendir. İmam Muhammed’in İmam Şâfiî, İmam Şâfiî’nin de Ahmed b. Hanbel üzerindeki etkisi, erken dönem fıkıh birikiminin mezhepler arasında nasıl aktarıldığını ve geliştiğini göstermektedir.
İmam Mâlik’in el-Muvatta’sı, hadis rivayetlerini fıkıh bablarına göre tertip eden yapısıyla yalnızca bir hadis kitabı değil, erken dönem fıkhî düşüncenin ve hüküm üretme faaliyetinin izlerini taşıyan kurucu bir metindir. Eserde fıkhî meselelerin yanı sıra itikadî ve ahlâkî konuların da rivayetler üzerinden temellendirilmesi, İmam Mâlik’in ilmî yaklaşımında asarın merkezî yerini göstermektedir. Üzerinden geçilerek yol hâline gelmiş güzergâh anlamıyla ilişkilendirilen Muvatta ismi, Medine’de kabul görmüş ve uygulama alanı bulmuş rivayetlerle amel-i ehl-i Medine arasındaki ilişkiye de işaret etmektedir.
İmam Mâlik’in fıkıh anlayışında önemli bir yere sahip olan amel-i ehl-i Medine, Hz. Peygamber ve sahabe döneminden itibaren nesiller boyunca aktarılan uygulamaların ilmî otoritesine dayanmaktadır. Medine’de süreklilik kazanan bu uygulamaların diğer şehirler için de referans teşkil etmesi gerektiği düşüncesi, İmam Mâlik’in Leys b. Sa‘d’a gönderdiği mektupta açık biçimde görülmektedir. Mektupta yer alan “İnnema’n-nâsu tebeun li-ehli’l-Medine” ifadesi, “İnsanlar Medine ehline tâbidir/tâbi olmalıdır.” anlamına gelmekte ve Medine ehlinin ilmî birikimi ile uygulamalarının diğer İslam beldeleri için taşıdığı otoriteyi vurgulamaktadır. Bununla birlikte Leys b. Sa’d, İmam Şâfiî ve İmam Muhammed eş-Şeybânî, Medine ehlinin amelinin her meselede yeknesak bir uygulamayı temsil etmediği ve bazı uygulamaların Hz. Peygamber dönemine kadar uzanan kesintisiz bir geleneğe dayanmadığı yönünde eleştiriler geliştirmiştir. Bu tartışmalar, bir uygulamanın tarihî sürekliliği ile fıkhî hükümlerin temellendirilmesindeki epistemolojik değeri arasındaki ilişkinin erken dönemden itibaren sorgulandığını göstermektedir.
el-Muvatta’nın teşekkül sürecinde ilmî otorite ile siyasî otorite arasındaki ilişki de önemli bir yer tutmaktadır. İbnü’l-Mukaffa’nın farklı İslam beldelerindeki hukukî uygulamaları standartlaştırmak amacıyla hukukî farklılıkları tek bir metin etrafında toplama teklifi ve Abbâsî Halifesi Ebû Ca‘fer el-Mansûr’un İmam Mâlik’ten bütün İslam beldelerinde hukukî kaynak olarak kabul edilecek bir eser hazırlamasını istediğine ilişkin rivayetler, bu ilişkinin tarihî arka planını oluşturmaktadır. Ancak İmam Mâlik’in farklı şehirlerde farklı hukukî uygulamaların yerleştiğini ve tek bir metnin bütün şehirlere bağlayıcı olarak dayatılmasının doğru olmadığını ifade etmesi, Medine ehlinin ilmî birikiminin diğer şehirler için de referans teşkil etmesi gerektiği yönündeki düşüncesiyle görünürde bir çelişki oluşturmaktadır. Bu farklı tutum, İmam Mâlik’in zaman içerisinde kanaatini değiştirmiş olabileceği veya kendi eseri de olsa herhangi bir metnin siyasî otorite eliyle tek otorite hâline getirilmesinin sakıncalarını görmüş olabileceği şeklinde iki ihtimal üzerinden açıklanabilir. İkinci ihtimal doğrultusunda İmam Mâlik’in, Medine ehlinin ilmî birikiminin diğer şehirler tarafından kabul edilmesi gerektiği düşüncesini sürdürmekle birlikte, bunun siyasî güç yoluyla değil, ilmî ikna ve kabul yoluyla gerçekleşmesini doğru bulduğu düşünülebilir. el-Muvatta’nın sonraki dönemlerde İmam Mâlik’in öğrencileri ve onların öğrencileri aracılığıyla geniş bir coğrafyada yaygınlaşması ve zamanla Mâlikî mezhebinin teşekkülüne zemin hazırlaması, eserin ilmî otoritesinin gelişimini de göstermektedir.
el-Muvatta’nın farklı raviler aracılığıyla aktarılması, kurucu metinlerin sonraki dönemlerdeki yaygınlığını belirleyen ilmî ve tarihî şartlar bakımından da önem taşımaktadır. Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî rivayetinin özellikle Endülüs’te yaygınlık kazanması ve zamanla eserin en çok tanınan rivayetlerinden biri hâline gelmesi, metinlerin dolaşımında ilmî silsilelerin yanı sıra siyasî ve kurumsal şartların da etkili olduğunu göstermektedir. İmam Muhammed eş-Şeybânî’nin rivayetiyle yapılan karşılaştırmalar ise aynı metnin farklı ilmî gelenekler içerisinde nasıl yorumlandığını takip etmeye imkân sağlamaktadır.
Derste el-Muvatta’dan seçilen meclis muhayyerliği meselesi, rivayetlerin yorumlanması ile fıkhî hükümlerin teşekkülü arasındaki ilişkinin somut bir örneğini oluşturmuştur. Alıcı ve satıcının birbirlerinden ayrılıncaya kadar muhayyer olduklarını bildiren rivayet, akdin hangi aşamada bağlayıcılık kazanacağı konusunda farklı yorumlara kaynaklık etmiştir. Rivayetin zahirî anlamı, tarafların akit meclisinden fiilen ayrılmalarına kadar muhayyerliğin devam ettiğine işaret ederken İmam Mâlik ve Hanefî fakihler, ayrılmayı sözlü müzakerenin sona ermesi ve icap ile kabulün tamamlanması çerçevesinde yorumlamıştır. Böylece aynı rivayet, farklı metodolojik yaklaşımlar doğrultusunda farklı fıkhî hükümlere dayanak teşkil etmiştir.
İmam Mâlik’in el-Muvatta’da meclis muhayyerliğiyle ilgili rivayeti nakletmesine rağmen Medine’de bu yönde bilinen ve uygulanan bir amelin bulunmadığını ifade etmesi, sonraki dönemlerde önemli tartışmalara yol açmıştır. İmam Muhammed eş-Şeybânî, İbrâhim en-Nehaî’den aktardığı yorum doğrultusunda ayrılmayı sözden ayrılma olarak açıklamış ve bu yaklaşımın Ebû Hanîfe ile Hanefî fakihlerin genel görüşü olduğunu belirtmiştir. el-Müdevvene’de İmam Mâlik’in satım akdinin sözle tamamlandığı ve icap ile kabulün ardından bağlayıcı hâle geldiği yönündeki görüşü, mezhep içerisinde yerleşik bir fıkhî hüküm olarak karşılık bulmuştur.
İbn Abdilberr ise el-İstizkâr adlı eserinde, Abdullah b. Ömer, Saîd b. Müseyyeb, İbn Şihâb ez-Zührî ve İbn Ebû Zi’b gibi Medineli âlimlerin meclis muhayyerliğine ilişkin görüşlerinden hareketle bu meselede Medine ehlinin ittifakından söz edilemeyeceğini savunmuştur. Rivayetin zahirî anlamı ile Medine amelinin otoritesi arasındaki bu tartışma, aynı ilmî gelenek içerisinde dahi farklı yorumların ve eleştirilerin gelişebildiğini göstermektedir.
Daha sonraki dönemlerde el-Hidâye ve el-Beyân ve’t-Tahsîl gibi eserlerde meselenin yeniden değerlendirilmesi, erken dönemdeki bir rivayet tartışmasının mezheplerin yerleşik hükümleri içerisinde nasıl karşılık bulduğunu ortaya çıkarmaktadır.
el-Muvatta etrafında şekillenen bu ilmî süreç, kurucu metinlerin yalnızca ortaya çıktıkları dönemin bilgi birikimini muhafaza eden eserler olmadığını; farklı ilmî çevrelerle kurdukları ilişki, sonraki nesiller üzerindeki etkileri ve etraflarında gelişen eleştiri, reddiye ve yorumlarla bir geleneğin teşekkülüne zemin hazırladığını göstermektedir. Fıkıh düşüncesinin tarihî gelişiminde eleştiri ve ihtilaf, ilmî birikimi kesintiye uğratan değil, bilginin yeniden değerlendirilmesini, yöntemlerin gelişmesini ve fıkhî görüşlerin daha sistematik hâle gelmesini sağlayan temel unsurlar arasında yer almaktadır.