Prof. Dr. Mehmet Görmez hocamız, İslâm Düşüncesinde Rahmânî Ahlâk Tasavvuru dersinde, geçen hafta ele aldığı “Esmâ-i Hüsnâ Haritası” konusunun devamı olarak ilâhî isimlerin insan ahlâkındaki tezahürlerini ele aldı. Eş-Şehîd ism-i celîlinden başlayarak şu hususlara değindi:
- Eş-Şehîd ve el-Hakk isimleri, insanın Allah ile ilişkisini şahitlik ve hakikat üzerinden düşünmesini sağlar. Allah’ın her şeye şahit olması, insanı ihsan mertebesine, yani Allah’ı görüyormuşçasına kulluk etmeye yöneltir. İnsanın bu isimlerden alacağı ahlâkî nasip, hakikate sadakat göstermek, daima hakkın yanında yer almak ve davranışlarıyla insanlara örnek olmaktır.
- El-Vekîl ismi, tevekkülün Allah’a dayanmak ve güvenmek olduğunu hatırlatır. Ancak tevekkül, sorumlulukları terk ederek işleri Allah’a havale etmek değildir. İnsan, kendisine verilen bütün imkânları kullanmalı, üzerine düşeni yerine getirerek Allah’a güvenmeli ve O’na dayanmalıdır.
- El-Kaviyy ve el-Metîn isimleri, gücün kaynağının Allah olduğunu ve hiçbir insanın kendisini mutlak kudret sahibi göremeyeceğini öğretir. Bu isimlerden alınacak ahlâkî nasip, gücü zayıfları ezmek için kullanmamaktır. Maddî güç, manevî güçten ve ahlâktan bağımsız düşünülemez. İnsanlığın temel sorunlarından biri, ahlâkın gücü yerine gücün ahlâkına tâbi olmasıdır.
- El-Veliyy ve el-Hamîd isimleri, Allah’a yakınlık, dostluk, himaye ve kulluk bilinciyle ilişkilidir. El-Veliyy ismi, müminlerin birbirleriyle dostluk, vefa ve dayanışma ilişkisi kurmalarını gerektirir. El-Hamîd ismi ise insanın övgü arayışının esiri olmamasını, kendi sınırlarını tanımasını ve ahlâk-ı hamîde sahibi olmasını hatırlatır.
- El-Muhsî ismi bağlamında ihsâ kavramı, yalnızca saymak ve hesaplamakla sınırlı düşünülmemelidir. Esmâ-i Hüsnâ’yı ihsâ etmek, isimleri öğrenmeyi, anlamlarını kavramayı ve onlardan alınacak ahlâkî nasibi hayata taşımayı gerektirir. Bu bakımdan nicelik ile nitelik arasındaki ayrım önemlidir. Sayılar, değerin tamamını ifade etmez. Fiyat ile değerin eşitlenmesi ve niceliğin niteliğin önüne geçmesi, insanlığın önemli sorunlarındandır.
- El-Mübdi’ ve el-Muîd isimleri, varlığın başlangıcını ve Allah’a dönüşünü ifade eden mebde ve meâd düşüncesini hatırlatır. İnsan, nereden geldiğini ve nereye gideceğini düşünmeli, hatalarını düzeltmeye ve kendisini yenilemeye açık olmalıdır.
- El-Muhyî ve el-Mümît isimleri, hayatın ve ölümün Allah’ın tasarrufunda olduğunu gösterir. İnsanın bu isimlerden alacağı ahlâkî nasip; hayatı korumak, ölüm bilinciyle yaşamak ve hayat ile ölüm üzerinde mutlak tasarruf iddiasında bulunmamaktır. El-Hayy ve el-Kayyûm isimleri ise insanın kalbini ve ruhunu diri tutmasını, değerleriyle ayakta durmasını ve kendisini vazgeçilmez görmemesini gerektirir. Bu çerçevede kavvâm olmak, tahakküm kurmak değil, değerlerle ayakta tutmak anlamında değerlendirilmelidir.
- El-Vâcid ismi, insanın sahip olduğu bilgi ve nimetleri yalnızca kendi başarısının sonucu olarak görmemesini öğretir. İnsana düşen, bu nimetlere şükretmek ve onların getirdiği sorumlulukları üstlenmektir. El-Vâhid, el-Ehad ve es-Samed isimleri ise tevhid bilincini pekiştirerek Allah’tan başka hiçbir varlığın mutlak ve nihai dayanak kabul edilmemesi gerektiğini hatırlatır.
- El-Kâdir ve el-Muktedir isimleri, mutlak güç ve iktidarın yalnızca Allah’a ait olduğunu gösterir. Güç sahibi olmak, insana sınırsız tasarruf hakkı vermez. El-Mukaddim ve el-Muahhir isimleri, önceliklerin belirlenmesinde hak ve liyakatin gözetilmesini, acelecilikten ve kayırmacılıktan kaçınılmasını gerektirir. El-Evvel, el-Âhir, ez-Zâhir ve el-Bâtın isimleri ise başlangıç ile sonu, görünen ile görünmeyeni birbirinden koparmadan değerlendirmeyi öğretir.
- El-Vâlî ve el-Müteâlî isimleri, yönetimde sorumluluk bilincini ve Allah’ın mutlak aşkınlığını hatırlatır. El-Berr ismi, mutlak iyiliğin kaynağının Allah olduğunu ve insanın iyilikte süreklilik göstermesi gerektiğini ifade eder. Birr, berr ve burr kelimeleri arasındaki dilsel ilişki de iyiliğin yeryüzüne yayılması düşüncesiyle birlikte ele alınmalıdır.
- Et-Tevvâb, el-Afüvv ve er-Raûf isimleri; tövbe, bağışlama ve şefkat ahlâkının temelini oluşturur. İnsan, hatasını kabul etmeli, hem kendisi hem de başkaları için tövbe ve ıslah imkânını açık tutmalıdır. Bağışlayıcılık ve şefkat, mağdurun, mahrumun ve mazlumun hakkını ve güvenliğini gözetmeyi de gerektirir.
- Mâlikü’l-Mülk ve Zü’l-Celâli ve’l-İkrâm isimleri, mülkiyetin mutlaklaştırılmamasını ve insana verilen nimetlerin sorumluluk bilinciyle kullanılmasını öğretir. Saygı ve cömertlik birlikte gözetilmelidir. El-Muksit ve el-Câmi’ isimleri ise adaleti ayakta tutmayı, hakkaniyetli olmayı ve insanları ayrıştırmak yerine bir araya getirmeyi gerektirir.
- El-Ganiyy ve el-Mugnî isimleri, insanın Allah’a muhtaç olduğunu hatırlatır; kanaat ahlâkını ve başkalarını bağımlılığa mahkûm etmeden ihtiyaçlarını giderme sorumluluğunu öne çıkarır. El-Mâni’, ed-Dârr ve en-Nâfi’ isimleri ise fayda ve zarar konusunda hesap verme bilinciyle hareket etmeyi, keyfî uygulamaları ve başkalarına verilen zararı ilâhî gerekçelerle meşrulaştırmamayı gerektirir.
- En-Nûr ve el-Hâdî isimleri, insanın hakikati açıklığa kavuşturma, aydınlığı yayma ve başkalarına yol gösterme sorumluluğunu hatırlatır. El-Bedî’ ismi ise yapılan işlerde özgünlüğün, yeniliğin, güzelliğin ve estetiğin gözetilmesini gerektirir.
- Esmâ-i Hüsnâ’nın insana kazandırdığı ahlâk anlayışı üç temel boyutta ele alınabilir: İnsanın sınırlarını tanıması, sorumluluklarını öğrenmesi ve değişip dönüşebilen bir varlık olduğunun farkına varması. İnsanın bilgisi arttıkça tevazuu, gücü arttıkça sorumluluk bilinci, imkânları arttıkça da cömertliği artmalıdır. Rahmânî ahlâk, insanı geçmişteki hatalarıyla sınırlamayan, tövbe ve ıslah yoluyla daima iyiye yönelmesine imkân tanıyan bir ahlâk anlayışıdır.
- Gazzâlî’nin Esmâ-i Hüsnâ’dan hareketle ortaya koyduğu ahlâkî çerçevede yedi temel vasıf öne çıkar: Hakikate sadık ve öğrenmeye açık olmak, güvenilir olmak ve emaneti gözetmek, merhametli davranırken haksızlığa destek vermemek, yakınlarının aleyhine dahi olsa adaletten ayrılmamak, bağışlayıcı olurken başkalarının haklarını ihlal etmemek, güç sahibi olduğunda nefsini daha fazla denetlemek, hatalarını kabul ederek tövbeye, telafiye ve değişime açık olmak.