Esbab-ı Nüzul Esbab-ı Vucud Değildir
Prof. Dr. Mehmet Görmez hocamız, İslam Düşüncesinde Usûl ve Metodoloji dersinde Kur’an’ın nazil olduğu topluma hitap eden yönü ile nüzulünden sonra kıyamete kadar gelecek bütün insanlara ve bütün çağlara hitap eden veçhesi arasındaki ilişkiyi ele aldı. Kur’an’ı doğru anlamanın, bu iki yönü birlikte değerlendirmeyi gerektirdiğini vurgulayan hocamız, şu hususlara değindi:
- İnsanın Kur’an’la ilişkisinde aslolan, onu bir araştırma nesnesine dönüştürmek değil; mebde ve meadı bildiren, dünya ve ahirette saadetin kaynağı olan bir kitap olarak ona tabi olmak ve hizmet etmektir.
- Kur’an’ı nazil olduğu belirli bir tarih, zaman, mekân, coğrafya, kültür ve ilk muhatapları üzerinden tanımlama, anlama ve yorumlama çabası modern zamanlarda ortaya çıkan bir okuma biçimidir.
- Şüphesiz tefsir, tevil geleneğimizde Kur’an’ın nazil olduğu ortamı, bağlamı, siyakı, sibakı, esbab-ı nüzulünü anlamak önemlidir. Ancak tarihsel bağlamı dikkate almakla Kur’an’ın mesajını o bağlamla sınırlandırmak birbirinden farklıdır.
- Kur’an’ın yirmi üç yılda tedricen nazil olması, onun kendi usulünün bir parçasıdır. Kur’an’ın bir yönü ilk muhataplarına ve onların dünyasına, diğer yönü ise kıyamete kadar bütün insanlığa hitap eder. Bağlamı yok sayarak Kur’an’dan fizik, kimya veya uzay teknolojisi çıkarmaya çalışmak da onu belirli şahıslara, coğrafyaya ve tarihe hapsetmek de bu bütünlüğü bozar.
- “Yes’elûneke” (Sana soruyorlar) ifadesiyle başlayıp “Kul” (De ki) emriyle cevaplanan ayetler, ilk muhataplarla kurulan diyaloğun evrensel bir öğretime dönüşmesini gösterir. İnfak, içki, kumar ve yetimler hakkındaki hükümler, yalnızca bu soruların sorulmuş olmasına bağlanamaz. Kur’an, Hz. Peygamber ile toplum arasındaki canlı diyaloğu bütün nesillere hitap eden bir soru-cevap üslubuna dönüştürür.
- Esbâb-ı nüzul, ayetin anlaşılmasına yardımcı olur; ancak anlamını belirli bir hadiseyle sınırlandırmaz. Meydana gelen olaylar ve sorulan sorular, vahyi belirleyen zorunlu sebepler değildir. Nitekim her ayetin bir nüzul sebebi de yoktur. Bu konuda temel ilke şudur: “Esbâb-ı nüzûl, esbâb-ı vücûd değildir; bir ayetin iniş sebebi, o ayetin varlık sebebi olamaz.”
- Kur’an’ın şahıs, yer ve mekân isimlerine sınırlı yer vermesi de bu evrensel üslubun bir parçasıdır. İnsanlar çoğunlukla isimleriyle değil, imanları, davranışları ve ahlâkî vasıflarıyla anılır. Böylece anlatım, belirli kişileri tanıtmanın ötesine geçerek her çağda karşılaşılabilecek insan tiplerini ortaya koyar. Sahabenin muhacirler, ensar ve öncüler gibi vasıflarla anılması bu bakımdan önemlidir.
- Kadınlardan yalnızca Hz. Meryem’in adının zikredilmesi, Peygamber eşlerinin “müminlerin anneleri” olarak anılması ve İfk Hadisesi’nde Hz. Âişe’nin ismine yer verilmemesi de bu çerçevede değerlendirilmelidir. Özellikle iftiraya ilişkin ayetler, belirli bir hadiseden hareketle bütün iffetli insanların onurunu koruyan ilkeler ortaya koyar. Benzer şekilde inkâr ve taşkınlık da çoğu zaman şahıs isimleri üzerinden değil, tutum ve davranışlar üzerinden anlatılır.
- Kur’an’ın savaşları anlatımında da tarihî ayrıntılardan çok ahlâkî ilkeler öne çıkar. Bedir ve Huneyn dışındaki savaşlara isimleri zikredilmeden işaret edilir. Uhud’a ilişkin ayetlerde olayların bütün ayrıntıları, ölü ve yaralı sayıları yerine savaş ahlâkı, sorumluluk ve toplumsal hadiselerin işleyişine ilişkin ilahî yasalar üzerinde durulur. Böylece yaşanmış bir savaş, sonraki nesiller için de bir ibret ve rehberlik kaynağına dönüşür.
- Münafıklarla ilgili ayetlerde isimler yerine karakter özellikleri anlatılır. Dış görünüşleri, sözleri ve davranışları üzerinden nifakın psikolojik ve toplumsal belirtileri ortaya konur. Mescid-i Dırâr ile takva üzere kurulan mescit arasındaki ayrım da yalnızca iki yapıya ilişkin değildir; dinî mekânların hangi niyetle kurulduğunu ve neye hizmet ettiğini değerlendirmeye imkân verir.
- Kur’an, mesajını evrenselleştirirken işaret isimlerinden, zamirlerden, meçhul sigalardan ve özellikle ism-i mevsullerden yararlanır. “Ellezî”, “ellezîne”, “elletî”, “men” ve “mâ” gibi ifadeler, dikkati kişinin isminden onun vasfına ve fiiline yöneltir. Böylece belirli bir olay üzerinden dile getirilen ilke, aynı davranışı gösteren bütün insanları kuşatır.
- Mâûn sûresinde dini yalanlayan, Alak sûresinde namaz kılan bir kulu engelleyen kimsenin adı yerine davranışının zikredilmesi bu üslubun örneklerindendir. Mü’minûn ve Furkân sûrelerinde de müminlerin vasıfları “ellezîne” ifadeleriyle sıralanır. Burada esas olan, belirli şahısları tanımaktan ziyade övülen nitelikleri kazanmak ve yerilen davranışlardan uzak durmaktır.
- Mücâdile sûresinde kocası hakkında Hz. Peygamber ile konuşan kadının ismi yerine “seninle tartışan kadın” anlamındaki ifadenin kullanılması da aynı bakımdan önemlidir. Bir kadının hak arayışı, şahsî bir hadise olarak bırakılmaz; sonraki nesillere de hitap eden bir ilkeye dönüşür. Tarihselci yorumlara dayanak gösterilen bu tür örnekler, aslında Kur’an’ın mesajını evrenselleştiren üslubunu ortaya koyar.
- Kur’an’daki “insan” ve “insanlar” ifadeleri, yalnızca ayetlerin indiği dönemde yaşayan kimselerle sınırlandırılamaz. Kur’an, bütün insanlık için bir beyan ve hidayet rehberidir. İnsanın nankörlüğünü, taşkınlığını, tahammülsüzlüğünü veya ziyanda oluşunu bildiren ayetler de belirli şahısları aşan, insanın tabiatına ve sorumluluğuna ilişkin mesajlar taşır.
- Kur’an’la aramızdaki mesafe, yalnızca aradan geçen asırlarla açıklanamaz. Asıl üzerinde durulması gereken, kalbimiz ve zihnimiz ile Kur’an arasındaki uzaklıktır. Bu mesafeyi kapatmanın yolu, vahyi geçmişe hapsetmek değil, onun hitabıyla yeniden ilişki kurmaktır.
- Kur’an’ın ilk muhataplarına bakan yönüyle bütün asırlara hitap eden yönünü birbirinden koparmak, onun dil ve anlam bütünlüğüne aykırıdır. Kur’an’ı yalnızca aklın sınırları içinde değerlendiren, çağın kalıplarına uyduran, sekülerleştiren veya tarihsel bir metne indirgeyen okumalar kabul edilemez. Yanlış yorumlar, başka bir yanlışla düzeltilemez. Sahih anlama; Allah’ın, Resûlullah’ın, varlık ve kâinatın, muhatap insanın ve Kur’an’ın kendi hakkını birlikte gözeten bütüncül bir usûlü gerektirir.