Prof. Dr. Mehmet Görmez hocamız, bugünkü dersinde “Usûlün İlişkiler Ağı ve Kavramsal Çerçevesi” konusunu ele alarak İmam Gazzâlî’nin usûlün kurucu metinleri olarak değerlendirdiği beş temel eser üzerinde durdu. Usûlün yalnızca bir bilgi edinme yöntemi olmadığını, insan, kâinat ve vahiy arasındaki bütünlüğü kuran bir düşünme ve anlama çerçevesi olduğunu vurgulayan hocamız, şu hususlara değindi.
- Usûlün temelinde tekvîn ile tenzîl arasındaki ilişki yer alır. Tenzil-tekvin ilişkisi varlık ve kâinat ile ilahi vahiy arasındaki münasebetin mahiyetini tespit etmek ve bütünlüğü anlamaktır. Modern düşüncede ontoloji ve epistemoloji kavramlarıyla ele alınan bu alanlar arasındaki ilişkinin doğru kurulması ise metodolojinin temel meselesidir. Bu bütünlüğün kaybedilmesi, İslâm düşünce ve eğitim anlayışını da temelden etkiler.
- Tenzîl ile teşrî arasındaki ilişki, vahyin bir adalet düzenine nasıl dönüştürüleceği sorusunu gündeme getirir. Kur’an, yalnızca okunacak ve hükümleri aktarılacak bir metin değildir. Vahyin anlaşılması, onun ortaya koyduğu ilkeler doğrultusunda bir adalet nizamının inşa edilmesini gerektirir.
- Teşrî ile teklif arasındaki ilişki, insanın vahiy karşısındaki sorumluluğunu ifade eder. Fıkıhta insanın mükellef olarak tanımlanması önemli olmakla birlikte, müminin dinle ilişkisi yalnızca yükümlülük üzerinden açıklanamaz. Din bir külfet değil, nimettir. Mümin ise ilahî emaneti üstlenen ve Allah’a verdiği sözün şahitliğini taşıyan insandır.
- Teklif ile taabbud arasındaki ilişki, dinî hükümlerin anlaşılmasında önemlidir. Dinî hükümler, illet ve maslahat üzerinden açıklanabilen ta‘lîlî alanlarla doğrudan ibadete yönelik taabbudî alanları ihtiva eder. Bununla birlikte taabbudî hükümlerin hikmet ve maslahattan bütünüyle bağımsız olduğu düşünülmemelidir. Usûl, âdet ile ibadeti, ta‘lîl ile taabbudu birbirine karıştırmadan anlamanın imkânını sunar.
- Taabbud ile tedbir arasındaki ilişki, ibadet ile ahlâk arasındaki bağı ortaya koyar. Burada tedbir, insanın nefsini, ailesini ve toplumsal hayatı düzenlemesini ifade eden ahlâkî boyuta işaret eder. Tedbîrü’n-nefs, tedbîrü’l-menzil ve tedbîrü’l-medîne şeklinde üç başlık altında ele alınan bu alanlar, ibadetlerin insanın şahsiyetine ve hayatına nasıl yansıması gerektiğini gösterir. İbadet ile ahlâk arasındaki bağ kurulamadığında ibadet, ahlâkî karşılığından uzaklaşarak bir ritüele dönüşebilir.
- Asıl ile fer‘ arasındaki ilişki, dinî düşüncede önceliklerin doğru belirlenmesini gerektirir. Fer‘î meselelerin aslî meselelerin yerine geçirilmesi, dinin bütünlüğünün anlaşılmasını güçleştirir. Asıl ile fer‘in nasıl ayırt edileceği ve fer‘î meselelerin asıllara göre nasıl ele alınacağı, usûlün temel sorularındandır.
- Akıl ile nakil arasındaki ilişki, usûlün yalnızca naklin nasıl anlaşılacağını değil, aklın konumunu da belirlediğini gösterir. Akl-ı selîm ile rasyonalizm arasındaki farkın ortaya konulması ve hüccet niteliği taşıyan aklın mahiyetinin açıklanması gerekir. Gazzâlî’nin yaklaşımında da görüldüğü üzere, akıl ile vahiy arasındaki ilişkinin doğru kurulması, dinî bilginin anlaşılmasında temel bir yere sahiptir.
- Küll ile cüz arasındaki ilişki, hem mantığın hem de usûlün esasları arasındadır. Cüz’î meselelerin küllî ilkeler ışığında anlaşılması gerekir. Cüz’ün küllün, küllün de cüz’ün yerine geçirilmesi, dinî hükümlerin doğru anlaşılmasını engeller. Kur’an’ın cüz’î meseleleri küllî ilkelerden bağımsız ele alınamayacağı gibi, küllî ilkeler de cüz’î meselelerden kopuk biçimde yorumlanamaz.
- Cevher-araz ilişkisi hassaten ilm-i kelâmda meseleleri bu ilişkiler üzerinden tefhim etmek, cüzi olanları külli esaslar doğrultusunda, araz olanları ise cevher esaslar çerçevesinde değerlendirmeye tabi tutmaktır. Usûl açısından bu ayrım, nasların neyi esas aldığını ve hangi unsurların değişken nitelikler taşıdığını anlamak bakımından önemlidir.
Lafız ile mana arasındaki ilişki, metnin anlamına ulaşmanın farklı boyutlarını ortaya koyar. Bir metni yalnızca lafzı üzerinden anlamaya çalışmak, onu ibare düzeyinde bırakabilir. Lafzın ötesindeki anlam ve işaretlerin de dikkate alınması ise ibreti kavramayı mümkün kılar. İbare ile ibretin birleştirilmesi, itibar kavramıyla ifade edilir. Böylece itibar, akıl ile naklin birlikte işletildiği bir anlama biçimini ifade eder. Kur’an’daki “فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ” hitabı da bu çerçevede anlam kazanır.
Şekil ile ruh arasındaki ilişki, dinî hükümlerin biçimsel yönü ile taşıdığı ahlâkî ve manevî anlamın birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Şekil, ruhun kabıdır; ancak ruhu dışlayan bir şekilcilik, dinî hayatın özünü zedeleyebilir. Burada ruhun önemini vurgulamak, şekli ortadan kaldırmak anlamına gelmez. Esas olan, şekil ile ruh arasındaki bütünlüğü korumaktır.
Zâhir ile bâtın arasındaki ilişkinin doğru kurulması, usûlün temel işlevlerinden biridir. Bu iki alanın birbirinden koparılması, zâhirîlik ve bâtınîlik şeklinde tek taraflı yaklaşımların ortaya çıkmasına yol açabilir. Usûl, zâhir ile bâtını birbirinin alternatifi hâline getirmeden aralarındaki ilişkiyi kurmayı amaçlar.
Ma‘rifet ile hakikat, kat‘î ile zannî, maksat ile vesile, sabiteler ile değişkenler ve te’vil ile tenzîl arasındaki ilişkiler de usûlün kavramsal çerçevesini tamamlar. Kat‘î olanın zannî olana tabi kılınmaması, dinî esasların zannî bilgiler üzerine bina edilmemesi ve vesilelerin maksatların yerine geçirilmemesi gerekir. Şâtıbî’nin de vurguladığı üzere, usûlün kat‘î esaslar üzerine kurulması önemlidir. Sabiteler ile değişkenlerin ve te’vil ile tenzîlin birbirine karıştırılması da dinî düşüncede önemli sorunlara yol açar.
- Gazzâlî’nin beş risalesi, usûl ve metodoloji çalışmalarının temel kaynakları arasında yer alır. “Mi‘yârü’l-ilm”, doğru bilginin ölçüsünü ortaya koyarak kavram, tanım, mefhum, önerme ve kıyas meselelerini ele alır. “Mîzânü’l-amel”, insanın gayesini, doğru yaşama yollarını ve saadete ulaşmanın şartlarını inceler; gerçek saadetin mârifetullah ile ilişkisini ortaya koyar. “el-Kıstâsü’l-müstakîm”, doğru ile yanlışın birbirinden nasıl ayrılacağını, Kur’an’ın delillendirme ve düşünme biçimini ve akıl ile vahiy arasındaki uyumu ele alır. “Mihakkü’n-nazar”, nazar ve akıl yürütmenin ölçülerini, özellikle tanım ve düşünmenin sağlamlığını inceler. “Kânûnü’t-te’vîl” ise akıl ile nakil arasındaki ilişkiyi ve nasların anlaşılmasında izlenmesi gereken yöntemi konu edinir.
Gazzâlî’nin bu eserleri, yalnızca bilgi edinmeye yönelik kitaplar olarak değil, bilginin ölçüsünü, amelin yönünü ve düşünmenin yöntemini belirleyen usûl metinleri olarak değerlendirilmelidir. Bu eserler aracılığıyla doğru bilginin nasıl elde edileceği, bilginin amele nasıl dönüşeceği ve dinî metinlerin hangi ilkeler doğrultusunda anlaşılması gerektiği sorularına cevap aranır.